22 Eylül 2016

AKANTUS ( Ayı pençesi )


Bir adı da ayı pençesi olan akantus ( acanthus )
 bitkisinin genel görünümü.
Akantus, ayıpençesigiller  ( acanthaceae ) familyasından bir cins bitkinin ortak adıdır, 'ayı pençesi' de denir.  Anavatanı Avrupa ve Anadolu olan bu bitkiler  çok yıllık ve otsudurlar.  Otuz kadar türü vardır, bazı türleri özellikle yurdumuzda yetişmektedir. Halk arasında bu bitkilere;  Ayıkulağı, Balık otu, Kara tiken, Öküzosurtan  da denmektedir. ( Türkiye Bitkileri Sözlüğü - Ertan Tuzlacı )

Yaprakları büyük, dikenli ve parçalıdır,  kenger ( gundelia  tournefortii ) yaprağına benzer. Bu nedenle akantus'a 'dikensiz kenger otu' da denir. Yaz aylarından başlayarak mavi- beyaz renkli çiçekler açarlar. Başak şeklindeki çiçekleri güzel ve  uzun ömürlüdür.

Bazı akantus ( acanthus )  türlerinin ( Acanthus dioscoridis, Acanthus hirsutus )  taç yaprakları ( korollası ) taze iken yenir, kurutulduktan sonra koku vermesi için çaya katılır. ( Kaynak;Turhan Baytop -Türkce Bitki Adları Sözlüğü )

Eski çağlarda, akantus dikenlerinin insanı kötülüklerden, fenalıklardan  koruduğuna inanılmıştır. Bu nedenle, evlerin etrafına  dikmişlerdir.
Günümüzde,  bazı akantus türleri süs bitkisi olarak  park ve bahçelere  dikilmektedir, saksıda da yetişir. Şifalı bitkiler arasında yer almaktadır.

Akantus ( acanthus ) bitkisi ve çiçeği
Korınt nizamı ile yapılmış sütunların başlıkları
akantus yaprağı motifleri  ile süslenmiştir.
Akantus yaprakları, süsleme ve dekorasyon yapmak için en uygun bitki türlerinden biridir. Antik Yunan mimarisinde, Korint nizamı yapılan sütün başlıklarının süslenmesinde  akantüs yapraklarından esinlenilmiştir. Bazı kaynaklarda  bu bitkiden 'kenger' diye söz edilmesi , yukarıda da  belirttiğim gibi, akantusa kenger  de denmesinden kaynaklanmış olabilir.
Günümüzde akantus motifleri daha çok mobilyacılıkta kullanılmaktadır.

Korint nizamına göre yapılmış sütun başlığı  ( Afrodisias )
Korint nizamı mimarinin doğuşu şöyle bir efsaneye dayandırılır.

'Vaktin birinde  herkesçe çok sevilen güzeller güzeli bir genç kız yakalandığı apansız hastalık sonucunda hayatını kaybeder. Bunun üzerine  dadısı, genç kızı tüm özel eşyalarını doldurduğu bir sepetle beraber gömer. Kısa bir  süre sonra kızın mezarının üzerinde bir ( akanthus ) bitki yeşerir ve tüm mezarı kaplar.  Bunu gören dönemin yetenekli mimarı Kallimakhos bu bitkinin yapraklarından çok etkilenir ve yaptığı  sütün başlıklarında Akanthus yapraklarını süsleme amacıyla kullanmaya başlar.'  ( Mythencyclopedia 2007 )

Bir adı da ayı pençesi olan akantus çiçeği
Akantus, sıcak ve ılıman iklimlerde yetişmektedir. Yetiştirilmesi çok kolay bir çiçektir, fazla bakım istemez. Yarı gölge yerleri ve humusca zengin derin  toprakları daha çok sever. Kökten ayırma ve tohumla ürer, yayılıcı bir bitkidir.